चक चक चक चक चालते अशी,
जणू वाऱ्यावर उडते सायकल ही...

माझ्या पिढीतल्या अनेकांच्या 'मर्मबंधातली ठेव' किंवा 'पहील प्रेम' सायकल. सायकल शिकण्यासाठी ती आपल्या घरी असायलाच हवी असा काही नियम नव्हता. कोण कधी कशी सायकल शिकवून टाकत असे ते शिकणाऱ्या आणि शिकवणार्याच्या पण लक्षात रहात नसे. शिकण्यासाठी लेडीज सायकलच हवी असाही काही नियम नव्हता. पण एकदा सायकल यायला लागली की मात्र घरी येणाऱ्या प्रत्येकाची सायकल उडवली जायची. निघतांना त्यांना शोधाशोध करून सायकल परत मिळवावी लागे.

एकदा असाच दुकान चा माणूस घरी लेडीज सायकल घेऊन आला. रोज तो जेन्ट्स सायकल आणायचा तरीही ती पळवली जायचीच. आज आला तर सायकल देईना , सरळ घरात गेला , आईशी काहीतरी बोलला आणि कळाले ती सायकल आता कायम घरी रहाणार. तेव्हा जी सायकल आयुष्यात आली ती कायमचीच.
तिने माझी शाळा, कॉलेज, मैत्रिणींची घरे, श्रीरामपूरचे सगळे रस्ते, भाजी मंडई, फळवाला, बुवा हलवाई ते कोर्ट सगळे माझ्याबरोबर फिरून पाहिले. माझी धाकटी बहीण ते माझ्या आज्जी पर्यंत सगळ्यांना डबल सीट फिरवून आणले. सायकल चालवण्यापेक्षा पळवलीच खूप. कित्येकदा त्यावरून बोलणी पण खाल्ली. पण घोड्यावर बसण्याचा जो कैफ असेल ना तो सायकल जिंगाट पळवण्यात असतो. लग्नाच्या आदल्या दिवशीपर्यंत आम्ही बरोबरच दौडत होतो.

त्यानंतर सायकल शी परत भेट झाली ती मुलाच्या निमित्ताने. समोर राहणाऱ्या अनिकेत ने हाक मारली म्हणून खाली गेले तर 4 वर्षाचा अद्वैत मस्त सायकल चालवत होता. त्याने शेजारच्यांच्या सायकल वर त्यांच्याच मदतीने परस्पर सायकल शिकण्याची परंपरा चालु ठेवली होती. कालांतराने तो सायकल  मॅरेथॉन साठी मुंबईत जाऊ लागला. प्रत्येक गोष्टीसाठी मुंबई का , ठाण्यात का नको ? ह्या विचाराने ठाणे महानगरपालिका गाठली आणि सायकल शर्यतींचा ठाण्यात श्रीगणेशा झाला, त्यातून पुढे सायकल असोसिएशन आणि सायकल संमेलन पर्यंतचा प्रवास घडला.

आमच्या वेळेस सगळ्यांकडेच काळीं सायकल असायची ... एकसारखी. धाकट्या बहिणीची सायकल घ्यायची वेळ येईपर्यंत लाल , नाजूक जरा देखण्या सायकली यायला लागल्या होत्या. त्यातल्या त्यात पाहिलेली ती पहिलीच आधुनिक सायकल. मुलगा सायकल घ्यायला लागल्यावर 'सायकल मधल मला सगळं कळत' वाला माज धप्पकन उतरला. रस्त्यावर चालवायची सायकल वेगळी आणि डोंगरावर चालवायची वेगळी हे तेव्हा पहिल्यांदा कळाले. सायकल चे गियर , गियर बॉक्स आणि इतर आधुनिक उपकरणांची माहिती झाली. फक्त माहिती, ओळख नाही. हो, अजूनही मला साधी सायकलच चालवता येते, गियर माहीत करून घेण्याचे कित्येकदा ठरवले आहे ...मनातल्या मनात.

सायकल येणे आणि सायकल शिकवता येणे ह्या दोन वेगळ्या गोष्टी आसतात ह्याचा साक्षात्कार मुलीला सायकल शिकवताना झाला. बालवाडी ते ७ वि चार (४) सायकल आणून दान करून झाल्या पण सायकल चालवण्यात काही प्रगती होईना. सोनाराने कान फुंकावे ह्या उक्तीला जागून शेवटी तिला 'मै चलाउंगी' ह्या महिलांना सायकल शिकवण्याच्या एका सामाजिक चळवळीच्या कार्यकर्त्यांच्या ताब्यात दिले ........ आणि गंगेत घोडे न्हाले.

आता ती माझी गुरू होणार आहे. 'जीएंगे तो और भी लढेंगे' च्या धर्तीवर कोरोनाच्या तावडीतून सुटलो की गियर माहित करून परत भरपूर सायकल वर हुंदाडायचे बेत ठरले आहेत. बघुयात ... तिला तरी सायकल गुरू होता येते का ती पण माझीच गादी चालवते ?

कळावे, लोभ असावा.

- ॲड. स्वाती आवटी दीक्षित