वाचाल तर वाचाल
नाहीतर ... 'वाचाळ'
जागतिक पुस्तक दिनाच्या शुभेच्छांची देवाणघेवाण करताना एका लेखक मित्राला सहजच विचारले 'सध्या काय वाचतोस?' उत्तर आले 'जगणं'. किती समर्पक ... स्वतःचे मन,आजूबाजूचे लोक, लेखक असल्यामुळे लिखाणातील पात्रे कितीतरी वाचन उपलब्ध आहे आणि आपण सर्वसामान्य लोक मात्र लोकडाऊन मुळे पेपर नि पुस्तक मिळत नाही म्हणून रडतो. हा लेखक-वाचक प्रकारचं वेगळा, आपण त्यांचे साहित्य वाचतो आणि ते कधी कुठेही न बघितलेले ,न ऐकलेले पुस्तक धुंडाळून फडशा पाडताना दिसतात.
वाचकांचे प्रकार आणि तऱ्हा तरी किती ... सगळ्यात गम्मतशीर प्रकार 'दिखाऊ वाचक'. त्यांच्या दिवाणखान्यात सगळ्यांना दिसेल अशी विक्रीचा उच्चांक मोडणारी पुस्तके रांगेत ठेवलेली असतात. वाचण्याची जबाबदारी तुमची, त्यांचा काही सम्बन्ध नाही. हे म्हणजे किशोरीताई, जगजितसिंग ह्यांचे हल्लीच 'नव-चाहते' जन्माला आले आहेत त्यांचेच नातेवाईक.
दुसरे असतात 'पद्धतशीर वाचक'. एका एका लेखकाची त्यांच्याकडे असलेली सगळी पुस्तके ओळीने लावलेली असतात, त्यांना छान वेष्टन घातलेले,पुस्तकाचे नाव, लेखकाचे नाव, पुस्तक विकत घेतले ती तारीख सगळे तपशीलवार सुवाच्य अक्षरात लिहिलेले असते. कोणत्याही पुस्तकाबद्दल किंवा लेखकाबद्दल तुम्ही फक्त बोलायचा प्रयत्न करा, त्यांचे सगळे संदर्भ मुखोद्गत. हे खरेखुरे वाचक. आणि तो तसा त्यांना स्वाभाविक अभिमानही असतो. तुम्ही थोडे बोलायला किंवा संदर्भ द्यायला चूक कराच, वाद घालून तुमचा पार फडशा पाडतील.
तिसरा प्रकार 'शोषक वाचक'. जे वाचतील ते सर्व मनात, बुद्धीत, आचार-विचारात आणि व्यक्तिमत्वात शोषून घेतात. ह्यांच्या समोर एखादे वाक्य जरी चुकीचे बोलले गेले तर कोणतीही प्रतिक्रिया न देता , स्वतःच्या पांडित्याचे प्रदर्शन न मांडता, ते फक्त ओठातल्या ओठात मंद हसतील. समजणारा समजून जातो, कानाखाली बसली आहे. समाजात ह्या वाचकांना आणि जेव्हा कधी त्यांच्यातला लेखक जागा होतो त्या लेखकाला फार मान असतो. अर्थातच तो त्यांनी त्यांच्या पांडित्याने मिळवलेला असतो. त्यांना 'मानाचा मुजरा'.
चौथा प्रकार 'वाळवीच्या किडा'. एका पेक्षा जास्त ग्रंथसंग्रहालयात ह्यांची उठबस. वृत्तपत्रे (जवळ जवळ सगळीच),कथा, कादंबरी,आत्मचरित्र, प्रवास-वर्णने, किल्ले, जंगल, पक्षी-प्राणी, आकाश, भविष्य , चित्र-शिल्प-नृत्यकला, लेणी, खाणी, डोंगर राजे- रजवाडे, संग्रह, युद्ध, जमीन-पाणी सगळे विषय ह्यांचे चावून पचवून झालेले. शिवाय मासिकांसाठी वेगळे ग्रंथसंग्रहालय असतेच. ही जमात पुस्तक फारसे विकत घेण्याच्या फंदात पडत नाही. चुकून कधी एखाद्या विषयावर लिहिण्यास सांगितले तरी खाल्लेले कधीच पचून गेले म्हणत हात वर. पण जुन्या-नव्या सगळ्या लेखकांची नावे मात्र ह्यांच्या जीभेवर. बोलताना लेखक- कवींचा उल्लेख फक्कड एकेरी , बालमित्र असल्यासारखा. पण एखाद्या पुस्तकावर किंवा लेखकावर बोला सांगितले की ह्यांची दांडी गुल.
अजून एक फारच मजेशीर वाचक प्रकार असतो. 'आवडी निवडी काय?' असे विचारले की हमखास सांगणार 'वाचन'. काय काय वाचले आहे विचारले तर अभ्यासक्रमातली सगळी पुस्तके पण वाचलेली नसतात. सकाळचे वर्तमानपत्र रोज वाचायचे ठरवतात पण मुहूर्त काही सापडत नाही. ह्यांच्या पेक्षा पुस्तकांचा आणि पर्यायाने वाचनाचा तिटकारा करणारे लोक परवडले. सरळ सरळ तोंडावर खून करणार वाचनाचा 'कसला वेळ खाऊ प्रकार, एका ठिकाणी बसून बुड दुखु लागते आणि वेळ किती 'वाया' जातो, कशाला वाचायचे, बरे चालले आहे ना आपले'. मस्तच ... समोरासमोर एक घाव दोन तुकडे.
'म्हणजे वाचतो तसा मी, हल्लीच काही जमले नाही पुस्तक हातात धरायला' ही सगळ्यात फसवी जात. हे असल काहीतरी ते समजायला लागल्यापासून सांगत असतात. त्यांच्या बोलण्यावर त्यांचाही विश्वास नाही हे त्यांचा चेहेराच सांगत असतो. हातापायाची काहीतरी चमत्कारिक हालचाल करत, एरंड तेल घेतल्यासारखा चेहरा करून ते हे अख्ख वाक्य प्रचंड दबावाखाली एकदाचे बोलुन टाकतात आणि सुटकेचा श्वास सोडतात.
आपण कोणत्या प्रकारात मोडतो बरे ??
एका नवीन प्रकारात : ' खूप इच्छा असते , पण हल्ली 'वेळच' होत नाही. इतकी पुस्तक टेबलावर वाट बघतायेत पण काय करू, नाहीच जमत'. सगळ्यात वात्रट, डँबीस, बदमाश, खोटारडी जमात. वेळेचा प्रश्नच नसतो फक्त तो पुस्तकाला द्यायला जमवता येत नसत. किंवा पूर्वी इतकं वाचलं आहे आणि आपल्याला ओळखणाऱ्या सगळ्यांना माहीतच आहे की आपण वाचतो ते. मग काय घेतला थोडा 'टाइम प्लिज' तर कुठे बिघडले? बँकेत एकदा पैसे टाकायचे आणि व्याजावर आयुष्य काढायचे असा काहीसा प्रकार.
पण खऱ्या खुऱ्या वाचकांचे व्यक्तिमत्वच वेगळे असते. त्यांचे विचार मांडणे, साध्या गप्पा, एखादा विषय उकलुन दाखवणे, समोरच्याचे बोलणे कान देऊन ऐकणे, त्यावर सुंदर टिप्पणी देणे, भाषण करणे सगळंच सुंदर आणि मनाला भावणार. त्यांचा समाजातला वावर खूप आश्वासक आणि सुखकारक असतो. त्यांचे बोलणे म्हणजे खरे बोलणे बाकी आपली सगळी वाचाळगिरी.
कळावे, लोभ असावा
- ॲड. स्वाती आवटी दीक्षित
नाहीतर ... 'वाचाळ'
जागतिक पुस्तक दिनाच्या शुभेच्छांची देवाणघेवाण करताना एका लेखक मित्राला सहजच विचारले 'सध्या काय वाचतोस?' उत्तर आले 'जगणं'. किती समर्पक ... स्वतःचे मन,आजूबाजूचे लोक, लेखक असल्यामुळे लिखाणातील पात्रे कितीतरी वाचन उपलब्ध आहे आणि आपण सर्वसामान्य लोक मात्र लोकडाऊन मुळे पेपर नि पुस्तक मिळत नाही म्हणून रडतो. हा लेखक-वाचक प्रकारचं वेगळा, आपण त्यांचे साहित्य वाचतो आणि ते कधी कुठेही न बघितलेले ,न ऐकलेले पुस्तक धुंडाळून फडशा पाडताना दिसतात.
वाचकांचे प्रकार आणि तऱ्हा तरी किती ... सगळ्यात गम्मतशीर प्रकार 'दिखाऊ वाचक'. त्यांच्या दिवाणखान्यात सगळ्यांना दिसेल अशी विक्रीचा उच्चांक मोडणारी पुस्तके रांगेत ठेवलेली असतात. वाचण्याची जबाबदारी तुमची, त्यांचा काही सम्बन्ध नाही. हे म्हणजे किशोरीताई, जगजितसिंग ह्यांचे हल्लीच 'नव-चाहते' जन्माला आले आहेत त्यांचेच नातेवाईक.
दुसरे असतात 'पद्धतशीर वाचक'. एका एका लेखकाची त्यांच्याकडे असलेली सगळी पुस्तके ओळीने लावलेली असतात, त्यांना छान वेष्टन घातलेले,पुस्तकाचे नाव, लेखकाचे नाव, पुस्तक विकत घेतले ती तारीख सगळे तपशीलवार सुवाच्य अक्षरात लिहिलेले असते. कोणत्याही पुस्तकाबद्दल किंवा लेखकाबद्दल तुम्ही फक्त बोलायचा प्रयत्न करा, त्यांचे सगळे संदर्भ मुखोद्गत. हे खरेखुरे वाचक. आणि तो तसा त्यांना स्वाभाविक अभिमानही असतो. तुम्ही थोडे बोलायला किंवा संदर्भ द्यायला चूक कराच, वाद घालून तुमचा पार फडशा पाडतील.
तिसरा प्रकार 'शोषक वाचक'. जे वाचतील ते सर्व मनात, बुद्धीत, आचार-विचारात आणि व्यक्तिमत्वात शोषून घेतात. ह्यांच्या समोर एखादे वाक्य जरी चुकीचे बोलले गेले तर कोणतीही प्रतिक्रिया न देता , स्वतःच्या पांडित्याचे प्रदर्शन न मांडता, ते फक्त ओठातल्या ओठात मंद हसतील. समजणारा समजून जातो, कानाखाली बसली आहे. समाजात ह्या वाचकांना आणि जेव्हा कधी त्यांच्यातला लेखक जागा होतो त्या लेखकाला फार मान असतो. अर्थातच तो त्यांनी त्यांच्या पांडित्याने मिळवलेला असतो. त्यांना 'मानाचा मुजरा'.
चौथा प्रकार 'वाळवीच्या किडा'. एका पेक्षा जास्त ग्रंथसंग्रहालयात ह्यांची उठबस. वृत्तपत्रे (जवळ जवळ सगळीच),कथा, कादंबरी,आत्मचरित्र, प्रवास-वर्णने, किल्ले, जंगल, पक्षी-प्राणी, आकाश, भविष्य , चित्र-शिल्प-नृत्यकला, लेणी, खाणी, डोंगर राजे- रजवाडे, संग्रह, युद्ध, जमीन-पाणी सगळे विषय ह्यांचे चावून पचवून झालेले. शिवाय मासिकांसाठी वेगळे ग्रंथसंग्रहालय असतेच. ही जमात पुस्तक फारसे विकत घेण्याच्या फंदात पडत नाही. चुकून कधी एखाद्या विषयावर लिहिण्यास सांगितले तरी खाल्लेले कधीच पचून गेले म्हणत हात वर. पण जुन्या-नव्या सगळ्या लेखकांची नावे मात्र ह्यांच्या जीभेवर. बोलताना लेखक- कवींचा उल्लेख फक्कड एकेरी , बालमित्र असल्यासारखा. पण एखाद्या पुस्तकावर किंवा लेखकावर बोला सांगितले की ह्यांची दांडी गुल.
अजून एक फारच मजेशीर वाचक प्रकार असतो. 'आवडी निवडी काय?' असे विचारले की हमखास सांगणार 'वाचन'. काय काय वाचले आहे विचारले तर अभ्यासक्रमातली सगळी पुस्तके पण वाचलेली नसतात. सकाळचे वर्तमानपत्र रोज वाचायचे ठरवतात पण मुहूर्त काही सापडत नाही. ह्यांच्या पेक्षा पुस्तकांचा आणि पर्यायाने वाचनाचा तिटकारा करणारे लोक परवडले. सरळ सरळ तोंडावर खून करणार वाचनाचा 'कसला वेळ खाऊ प्रकार, एका ठिकाणी बसून बुड दुखु लागते आणि वेळ किती 'वाया' जातो, कशाला वाचायचे, बरे चालले आहे ना आपले'. मस्तच ... समोरासमोर एक घाव दोन तुकडे.
'म्हणजे वाचतो तसा मी, हल्लीच काही जमले नाही पुस्तक हातात धरायला' ही सगळ्यात फसवी जात. हे असल काहीतरी ते समजायला लागल्यापासून सांगत असतात. त्यांच्या बोलण्यावर त्यांचाही विश्वास नाही हे त्यांचा चेहेराच सांगत असतो. हातापायाची काहीतरी चमत्कारिक हालचाल करत, एरंड तेल घेतल्यासारखा चेहरा करून ते हे अख्ख वाक्य प्रचंड दबावाखाली एकदाचे बोलुन टाकतात आणि सुटकेचा श्वास सोडतात.
आपण कोणत्या प्रकारात मोडतो बरे ??
एका नवीन प्रकारात : ' खूप इच्छा असते , पण हल्ली 'वेळच' होत नाही. इतकी पुस्तक टेबलावर वाट बघतायेत पण काय करू, नाहीच जमत'. सगळ्यात वात्रट, डँबीस, बदमाश, खोटारडी जमात. वेळेचा प्रश्नच नसतो फक्त तो पुस्तकाला द्यायला जमवता येत नसत. किंवा पूर्वी इतकं वाचलं आहे आणि आपल्याला ओळखणाऱ्या सगळ्यांना माहीतच आहे की आपण वाचतो ते. मग काय घेतला थोडा 'टाइम प्लिज' तर कुठे बिघडले? बँकेत एकदा पैसे टाकायचे आणि व्याजावर आयुष्य काढायचे असा काहीसा प्रकार.
पण खऱ्या खुऱ्या वाचकांचे व्यक्तिमत्वच वेगळे असते. त्यांचे विचार मांडणे, साध्या गप्पा, एखादा विषय उकलुन दाखवणे, समोरच्याचे बोलणे कान देऊन ऐकणे, त्यावर सुंदर टिप्पणी देणे, भाषण करणे सगळंच सुंदर आणि मनाला भावणार. त्यांचा समाजातला वावर खूप आश्वासक आणि सुखकारक असतो. त्यांचे बोलणे म्हणजे खरे बोलणे बाकी आपली सगळी वाचाळगिरी.
कळावे, लोभ असावा
- ॲड. स्वाती आवटी दीक्षित
No comments:
Post a Comment